Citeren uit afbeeldingen - het beeldcitaatrecht
Het overnemen van (een deel van) een afbeelding, foto, tekening of ander beeld is toegestaan om dat beeld aan te kondigen, te bekritiseren of te bespreken. Hergebruik van beeld als versiering is niet toegestaan.
Door ICT-jurist Arnoud Engelfriet (blog, contact).
Op grond van het citaatrecht mag een relevant deel van een werk van iemand anders worden overgenomen - met bronvermelding. Dit mag bijvoorbeeld voor een aankondiging, bespreking, kritiek of beoordeling. Alhoewel de meeste citaten uitsluitend tekst bevatten, is het ook toegestaan om te citeren uit een visueel werk, zoals een foto, tekening, schilderij of zelfs een film. De regels voor beeldcitaat zijn niet anders dan die voor andere citaten.
Dat wil niet zeggen dat elk hergebruik van een plaatje een toegestaan citaat is. Het beeld moet echt worden overgenomen omdat het nodig is bij de bespreking, kritiek of wat dan ook van dat beeld. Bij een film is een still van een relevante scene bijvoorbeeld toegestaan in de context van een filmkritiek. Bij een artikel over molens een willekeurige afbeelding van een molen tonen is geen beeldcitaat.
Inhoudsopgave
Gerechtvaardigd door het doel
Het is toegestaan om te citeren uit foto's, tekeningen, schilderijen en andere beelden - inclusief films. Ook het maken van een screenshot (schermafdruk) kan onder het beeldcitaatrecht vallen. Maar altijd geldt de eis dat het hergebruik te rechtvaardigen moet zijn door het doel.
Over het beeldcitaatrecht bestaan veel misverstanden. Zo wordt nog wel eens gezegd dat citeren alleen zou mogen uit teksten, en niet uit afbeeldingen. Dat is onjuist. Voor alle citaten geldt de wettelijke eis dat je mag citeren wat in overeenstemming is met hetgeen naar de regels van het maatschappelijk verkeer redelijkerwijs geoorloofd is. Wel moet je kunnen aantonen dat "aantal en omvang der geciteerde gedeelten door het te bereiken doel zijn gerechtvaardigd".
Wettelijk toegestaan doel
Het overnemen van beeld mag dus, mits dat beeld dan gebruikt wordt voor één van de in de wet genoemde doelen. Dit zijn: aankondiging, bespreking, kritiek, beoordeling en polemiek. Een afbeelding van een schilderij tonen wanneer dit schilderij voor een recordbedrag is verkocht, mag dus. Net zo mag een kort fragmentje van een scene uit een film worden overgenomen om te laten zien waarom deze scene een sleutelscene is. Zie bijvoorbeeld het beeldcitaat van 3 minuut 12 uit de film China Blue.
Niet als versiering
Hergebruik van beeld als "versiering" is daarentegen niet toegestaan. Zomaar een plaatje van een molen tonen bij een artikel over molens is geen beeldcitaat. Het artikel gaat immers niet over dat plaatje. Zelfs als het artikel over de molen op de foto gaat, moet de maker van de foto toestemming geven voor het gebruik van de foto. Pas bij het bespreken van de foto zelf kan sprake zijn van een beeldcitaat.
Gebruik van logo's en beeldmerken
Logo's en andere beeldmerken zijn auteursrechtelijk beschermd. Het tonen van iemands logo of merk kan dus inbreuk op het auteursrecht zijn, ook als dat voor niet-commerciële doelen gebeurt. Ook hier biedt het citaatrecht uitkomst.
Zo mag je een logo best gebruiken bij een artikel over het product of het bedrijf in kwestie. Lever je kritiek op een reclamespotje, of schrijf je een artikel over merkenrecht, dan mag je stukjes uit zo'n spotje laten zien ter illustratie van de spotjes waar je het over hebt. En ook in vergelijkende reclame mag je op zakelijke wijze een logo laten zien, als dat nodig is bij de vergelijking.
Duidelijk verschil vertonen
Een beeldcitaat moet duidelijk als zodanig herkenbaar zijn. Het is niet (meer) verplicht om beeld bij te snijden of anderszins aan te passen.
Bij een citaat van tekst is het vrij eenvoudig om aan te geven welke tekst er geciteerd wordt, bijvoorbeeld door het gebruik van aanhalingstekens of een aparte alinea die iets verder inspringt. Bij beeld moet een vergelijkbare techniek worden gebruikt. De afbeelding kan bijvoorbeeld worden voorzien van een kader of aanduiding "beeldcitaat" met de bronvermelding er netjes naast.
De vorige versie van de Auteurswet bepaalde dat een beeldcitaat alleen mocht als dit "door haar grootte of door de werkwijze volgens welke zij is vervaardigd een duidelijk verschil vertoont met het oorspronkelijke werk." Dat betekende dat hergebruik van een afbeelding pas mocht als er werd geknipt, ingezoomd of iets dergelijks. Maar deze regel is gewijzigd. De huidige wet legt dezelfde eis op aan beeldcitaten als aan elk ander citaat.
Het is nog steeds niet nodig om een grote poster integraal te tonen als het je gaat om een raar mutsje in de linkerbovenhoek. Maar je mag wel een hele foto van een huis verkleind laten zien als je wilt aankondigen dat dat huis te koop staat.
194x145 pixels
Er is geen bovengrens voor een beeldcitaat. Het soms gehoorde formaat van 194x145 pixels komt uit één enkele rechtszaak en is zeker geen algemene regel.
Er wordt nog wel eens beweerd dat een afbeelding mag worden overgenomen als beeldcitaat wanneer deze maar maximaal 194 bij 145 pixels groot is. Dit is onjuist. Beeldcitaatrecht heeft niets te maken met afmetingen maar alleen met het beoogd gebruik. Is het nodig om die afbeelding te hergebruiken?
Die getallen 194x145 komen uit een rechtszaak over een huizenzoekmachine. De site nam afbeeldingen van huizen over, en gebruikte deze als links naar de werkelijke advertentie. Dit was een toegelaten doel voor een beeldcitaat: een aankondiging. Het gebruik van een enkel plaatje bij zo'n aankondiging was dan ook geen probleem. De rechter bevestigde dan ook dat de site haar plaatjes van 194x145 pixels mocht blijven tonen. Maar dit is geen algemene regel.
